Jedna cena CO2, nierówne szanse: dlaczego unijny ETS nie gra do jednej bramki

22 października, 2026

Tona CO₂ wyemitowana przez polską hutę kosztuje w unijnym systemie EU ETS dokładnie tyle samo, co tona z zakładu w Szwecji czy Holandii. Ta sama cena miała wyrównywać szanse. W praktyce równy koszt nie oznacza równych możliwości, żeby od niego uciec, czyli zainwestować w niskoemisyjne technologie.

Na ten rozdźwięk zwraca uwagę Robert Jeszke, kierownik KOBiZE i wiceszef Centrum Analiz Klimatyczno-Energetycznych. Jego główny cel to nowy unijny instrument ETS Investment Booster. Teza jest prosta: w obecnym kształcie mechanizm może trafić przede wszystkim tam, gdzie transformacja i tak byłaby najłatwiejsza.

ETS Investment Booster w pigułce

Komisja Europejska przedstawiła projekt w lipcu 2026 r. To pierwszy krok w stronę planowanego Industrial Decarbonisation Bank i ciche przyznanie, że sama cena CO₂, darmowe uprawnienia i CBAM nie wystarczą, żeby sfinansować kapitałochłonną modernizację przemysłu.

ElementCo proponuje Komisja
Pula400 mln uprawnień EU ETS (dziś ok. 28 mld euro)
Forma wsparciaPremia za tonę unikniętej emisji, niezależnie zweryfikowanej
Kolejność przyznawaniaPo preselekcji technicznej decyduje to, kto pierwszy dostarczy gwarancję realizacji (completion bond)
Termin startu budowyFizyczne prace w ciągu 30 miesięcy; samo przygotowanie się nie liczy
WypłatyUzależnione od potwierdzonych efektów
Pula solidarnościowa100 mln uprawnień dla państw z PKB per capita poniżej 75% średniej UE (2022–2024), po 18 miesiącach zmniejszana do 60 mln

Dyscyplina sama w sobie ma sens: ograniczona pula nie powinna zasilać projektów, które nigdy nie powstaną. Wątpliwości budzi co innego, czyli to, jak dużą rolę w dostępie do pieniędzy odgrywa tempo zdobycia gwarancji bankowej.

Dlaczego „kto pierwszy, ten lepszy” premiuje bogatszych

Jeszke proponuje prosty eksperyment myślowy. Mamy dwa podobne zakłady, które płacą tę samą cenę za emisje. Pierwszy działa w regionie z tanią, niskoemisyjną energią, dobrą siecią, dostępem do infrastruktury CO₂ i głębokim rynkiem kapitałowym. Drugi w kraju, gdzie transformacja energetyki jest mniej zaawansowana, a sieć, wodór i wychwyt CO₂ dopiero trzeba zbudować.

Oba projekty mogą być równie sensowne ekonomicznie i dawać podobny efekt klimatyczny. Ale bank, który ma wystawić gwarancję, patrzy na ryzyko opóźnień, przyłączenia, kontrakty na energię i pozwolenia. Pierwszy zakład dostanie gwarancję szybciej, więc wcześniej ustawi się w kolejce. O wygranej nie decyduje wtedy jakość projektu, tylko wcześniej zgromadzona infrastruktura i kapitał. Autor nazywa to ryzykiem, że Booster zamieni się w „Rich Booster”.

Efekt może się nakręcać. Zrealizowane inwestycje przyciągają dostawców i kolejne projekty, a zakłady czekające w kolejce dalej płacą wysokie rachunki za energię i emisje. Do tego dochodzi pomoc publiczna: państwa z większymi budżetami mogą wcześniej wspierać swoje firmy gwarancjami i infrastrukturą, co z kolei ułatwia im wygrywanie unijnych konkursów. Przed taką fragmentacją jednolitego rynku ostrzegał już Enrico Letta w swoim raporcie.

To nie jest teoria. Dane Komisji o Funduszu Innowacyjnym pokazują, że Polska, Czechy i Rumunia dostały z niego mniejszy udział finansowania, niż wynosi ich udział w uprawnieniach EU ETS. Formalnie otwarty konkurs nie oznacza więc równego dostępu.

W tle jest szerszy problem całej Europy. Mario Draghi szacował w 2024 r. dodatkowe potrzeby inwestycyjne UE na 750–800 mld euro rocznie. Według raportu Komisji z 2026 r. produkcja przemysłowa w UE spadła o 1,5% w 2023 r. i o 2,4% w 2024 r., a inwestycje prywatne obniżyły się do 17,6% PKB. Autor zaznacza, że nie wszystko to wina ETS, ale tym bardziej liczy się, gdzie w Europie powstanie nowa produkcja.

Polska i region: co jest na stole

Komisja problem dostrzegła i dodała pulę solidarnościową. Kraje uboższe mogą też startować w konkursie ogólnym. Spór nie dotyczy więc tego, czy solidarność w ogóle jest, tylko jej skali, czasu trwania i praktycznych reguł. Zdaniem autora 18 miesięcy wystarczy projektom z gotowymi pozwoleniami i kapitałem, ale nie tym, które czekają na rozbudowę sieci czy infrastruktury CO₂.

Na posiedzeniu Rady UE ds. Środowiska 12 października 2026 r. Polska zaproponowała, żeby komponent solidarnościowy włączyć do Funduszu Modernizacyjnego i zrezygnować z obcinania puli po 18 miesiącach. Sprzeciwiła się też zmniejszeniu udziału uprawnień kierowanych do Funduszu Modernizacyjnego z 4,5% do 2%.

Polska nie była sama:

  • Bułgaria zakwestionowała zasadę kolejności zgłoszeń i chce dużej puli chronionej przez cały okres działania instrumentu.
  • Estonia również uznała, że „kto pierwszy, ten lepszy” to za mało.
  • Litwa zaproponowała rozważenie klucza podziału z Funduszu Modernizacyjnego.
  • Chorwacja i Rumunia wskazały na możliwość wykorzystania istniejących rozwiązań tego funduszu.

Po drugiej stronie Austria akcentowała efektywność kosztową i mierzalne wyniki, a Francja i Belgia jakość projektów i europejską wartość dodaną.

Druga oś sporu to darmowe uprawnienia. Komisja chce je utrzymać dla przemysłu zagrożonego ucieczką emisji do 2040 r., ale od 2031 r. powiązać z inwestycjami: 80% po zatwierdzeniu planu dekarbonizacji, pozostałe 20% dopiero po realizacji projektów i potwierdzeniu redukcji. Jeszke widzi w tym paradoks. Ochrona przed utratą konkurencyjności zależałaby od zdolności do finansowania inwestycji, a ta jest najsłabsza właśnie tam, gdzie ochrona jest najbardziej potrzebna. Zastrzeżenia zgłosiły Polska, Francja, Bułgaria i Słowacja. Że to realny problem, pokazuje wrześniowy mandat Rady dotyczący ok. 33 mln uprawnień, których nie przydzielono z powodu niespełnienia dotychczasowych warunków.

Jak wyrównać warunki gry

Autor nie chce rezygnować z konkurencji między projektami ani łagodzić wymogów klimatycznych. Chce ograniczyć wpływ nierównej gotowości finansowej na dostęp do wspólnych pieniędzy. Proponuje:

  1. Więcej pieniędzy solidarnościowych niż 100 mln uprawnień, proporcjonalnie do potrzeb modernizacyjnych uboższych gospodarek.
  2. Koniec z automatycznym cięciem po 18 miesiącach. Zamiast tego weryfikowalne kamienie milowe: studium wykonalności, pozwolenia, infrastruktura, domknięcie finansowania, decyzja inwestycyjna. Niewykorzystane środki przesuwano by dopiero na tej podstawie.
  3. Gwarancje tak, ale nie jako zastępnik oceny jakości. Pomóc mogłyby gwarancje EBI, wsparcie w przygotowaniu projektów i możliwość oparcia części nakładów początkowych na przyszłych premiach.
  4. Okresowe rundy oceny zamiast kolejki w komponencie solidarnościowym, z porównaniem dodatkowości, redukcji emisji, ryzyka i znaczenia projektu dla klastra przemysłowego.
  5. Pomoc techniczna i uwzględnianie opóźnień niezależnych od firmy, na przykład gdy operator sieci nie zdąży z przyłączeniem.
  6. Inne mierniki sukcesu: nie liczba rozdanych uprawnień, tylko wartość uruchomionych inwestycji, ich lokalizacja i zweryfikowane redukcje.

Jeszke uczciwie odnotowuje kontrargument. Ochrona puli dla wybranej grupy państw może opóźnić tańsze redukcje gdzie indziej, więc solidarność nie może zastępować kryteriów jakości. Odpowiada jednak, że gotowość projektu w bogatszym kraju też nie dowodzi, że publiczne pieniądze będą tam najbardziej potrzebne.

Na koniec

EU ETS daje Europie wspólną cenę emisji, ale nie wspólny dostęp do taniej energii, sieci, wodoru czy kapitału. Booster ma szansę realnie pomóc przemysłowi, pod warunkiem że będzie finansował inwestycje, które bez niego by nie powstały. Jeśli wygra prosta kolejka, Unia może skończyć ze wspólnymi obowiązkami klimatycznymi i coraz bardziej nierównymi możliwościami ich spełnienia.

Ostateczny kształt mechanizmu wciąż jest negocjowany, a państwa członkowskie różnią się w ocenie, ile warunkowości i ile solidarności potrzeba. Dla polskiego przemysłu stawka jest konkretna: to, gdzie w Europie powstaną nowoczesne, niskoemisyjne zakłady.

Skorzystaj z formularza.
Rozpocznijmy współpracę!

Pomagamy w przeprowadzaniu specjalistycznych audytów, analiz dokumentacji, wspieramy Cię przy wyborze sprzedawcy, a także podejmujemy się działań na rzecz optymalizacji Twoich kosztów związanych z dystrybucją.

Formularz kontaktowy